हिन्दू धर्मशास्त्रहरूमा अधिक मास (मलमास) को विशेष महत्त्व छ। यसै महिनाको कृष्ण पक्षमा पर्ने एकादशीलाई ‘परमा एकादशी’ वा ‘हरिवल्लभा’भनिन्छ। भगवान् श्री कृष्णले अर्जुनलाई यस व्रतको महिमा सुनाउँदै यसलाई दुःख र दरिद्रता नास गर्ने उत्तम उपायको रूपमा वर्णन गर्नुभएको छ।
सुमेधा ब्राह्मण र उनको दरिद्रताको कथा
पौराणिक कालमा काम्पिल्य नगरीमा सुमेधा नामक एक अत्यन्त धर्मात्मा ब्राह्मण र उनकी पतिव्रता पत्नी बसोबास गर्दथे। उनीहरू आर्थिक रूपमा निकै विपन्न थिए, तर उनीहरूको हृदय विशाल थियो। आफू भोकै बसेर पनि अतिथि सत्कार गर्नु उनीहरूको धर्म थियो।
चरम अभावका कारण एकदिन सुमेधाले धन कमाउन परदेश जाने विचार गरे। तर उनकी बुद्धिमती पत्नीले उनलाई सम्झाउँदै भनिन्— “स्वामी, मानिसले जे पाउँछ, त्यो आफ्नो भाग्य र पूर्वजन्मको कर्म अनुसार पाउने हो। परदेशमा भोग्नुपर्ने दुःख भन्दा आफ्नै थातथलोमा सन्तोष गरेर बस्नु उचित हुन्छ। ईश्वरको इच्छा भए यहीँ हाम्रो कल्याण हुनेछ।” पत्नीको अर्ति मानेर सुमेधा घरमै बसे।
कौण्डिल्य ऋषिको आगमन र समाधान
एक दिन उनीहरूको कुटिमा कौण्डिल्य ऋषिको आगमन भयो। ब्राह्मण दम्पतीले श्रद्धापूर्वक ऋषिको सेवा गरे। उनीहरूको भक्ति र दीनता देखेर प्रसन्न भई ऋषिले गरिबी हटाउने एउटा अचूक मार्ग बताए— मलमासको परमा एकादशीको व्रत।
ऋषिले भने— “यो व्रतको प्रभावले धनका देवता कुबेरले समेत भगवान् शिवलाई प्रसन्न पारी ‘धनाध्यक्ष’ को पद प्राप्त गरेका थिए। तिमीहरूले पनि विधिपूर्वक यो व्रत गर्यौ भने इहलोकमा सुख र परलोकमा सद्गति प्राप्त हुनेछ।”
ऋषिको आज्ञा अनुसार सुमेधा दम्पतीले श्रद्धापूर्वक व्रत बसे। परिणामस्वरूप उनीहरूको दरिद्रता अन्त्य भयो र जीवनको अन्त्यमा उनीहरूले वैकुण्ठ लोक प्राप्त गरे।
परमा एकादशीको पूजन विधि
यस दिन भगवान् विष्णुको आराधना गरिन्छ। व्रत बस्ने भक्तले निम्न विधि अपनाउनु फलदायी हुन्छ:
- संकल्प र ध्यान: बिहानै स्नान गरी भगवान् विष्णुको ध्यान गर्दै व्रतको संकल्प गर्ने।
- पूजा सामग्री: घिउको दियो बाली फलफूल, तिल, चन्दन र धूपले भगवान्को श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने।
- पाठ र मन्त्र: पूजाको समयमा विष्णु सहस्रनाम वा विष्णु स्तोत्रको पाठ गर्नुलाई अत्यन्त शुभ मानिन्छ।
दानको विशेष महिमा
परमा एकादशीमा दानको ठूलो महत्त्व छ। यदि कसैले पूर्ण व्रत बस्न सक्दैन भने पनि निम्न वस्तु दान गरेर पुण्य कमाउन सक्छ:
- धार्मिक पुस्तकहरू (विशेष गरी आध्यात्मिक ज्ञानमा रुचि राख्नेलाई)।
- अन्न, फलफूल र मिठाई।
परमा एकादशी केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सन्तोष, धैर्य र सेवा भावको प्रतीक पनि हो। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि कठिन समयमा पनि धर्मको मार्ग नछोड्दा ईश्वरको कृपा अवश्य प्राप्त हुन्छ।