अधिकमास: हिन्दु पञ्चाङ्गको एक वैज्ञानिक र आध्यात्मिक परिचय
हिन्दु काल-गणनामा ‘अधिकमास’ एउटा यस्तो विशेष समय हो, जसले हाम्रो समय र ऋतुहरूलाई सही मार्गमा राख्ने काम गर्छ। यसलाई सामान्य बोलीचालीमा ‘मलमास’ वा धार्मिक भाषामा ‘पुरुषोत्तम मास’ पनि भनिन्छ। हरेक ३२ महिना, १६ दिन र ४ घडीको अन्तरालमा आउने यो महिना ज्योतिष शास्त्रको गणितीय शुद्धताको प्रतीक हो।
अधिकमास किन हुन्छ? (वैज्ञानिक र ज्योतिषीय आधार)
पृथ्वीले सूर्यको परिक्रमा गर्ने समय र चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने समय फरक हुनाले अधिकमासको जन्म हुन्छ।
- सौर वर्ष (Solar Year): सूर्यको गति अनुसार एक वर्षमा करिब ३६५ दिन र ६ घण्टा हुन्छ।
- चन्द्र वर्ष (Lunar Year): चन्द्रमाको गति अनुसार एक वर्षमा करिब ३५४ दिन हुन्छ।
यी दुई वर्षको बीचमा प्रति वर्ष करिब ११ दिनको अन्तर हुन्छ। यदि यो अन्तरलाई मिलाउने कुनै उपाय नभएको भए, हाम्रा चाडपर्वहरू (जस्तै दसैं, तिहार) हरेक वर्ष फरक-फरक मौसममा पर्थे। यसै ११ दिनको ग्यापलाई पूर्ति गर्न करिब ३ वर्षमा एक महिना थपिने गरिन्छ, जसलाई हामी अधिकमास भन्छौं।
अधिकमासका विभिन्न नामहरू
१. मलमास: यो महिनामा सूर्यको संक्रान्ति (सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने प्रक्रिया) हुँदैन। ज्योतिषीय दृष्टिले संक्रान्ति नभएको महिनालाई ‘मलिन’ वा अशुद्ध मानिने हुनाले यसलाई मलमास भनिएको हो। २. पुरुषोत्तम मास: पौराणिक कथा अनुसार, जब मलमासलाई सबैले ‘अशुद्ध’ भनेर हेला गरे, तब भगवान विष्णुले यसलाई आफ्नो नाम ‘पुरुषोत्तम’ दिनुभयो र यसको स्वामी बन्नुभयो। त्यसैले यो महिना विष्णुको उपासनाका लागि सर्वश्रेष्ठ मानिन्छ।
अधिकमासको धार्मिक र आध्यात्मिक महत्त्व
यस महिनालाई आध्यात्मिक शुद्धीकरणको समय मानिन्छ। शास्त्र अनुसार यस महिनामा गरिने दान र उपासनाको फल अन्य महिनाको तुलनामा कयौँ गुणा बढी हुन्छ।
के गर्ने? (उपयुक्त कार्यहरू):
- नाम जप र ध्यान: भगवान विष्णु वा आफ्नो इष्टदेवको स्मरण गर्ने।
- दान: विशेष गरी दीप दान, अन्न दान र मालपुवा दान गर्ने परम्परा छ।
- धर्म ग्रन्थको अध्ययन: श्रीमद्भागवत गीता वा पुरुषोत्तम महात्म्यको वाचन।
- सात्विक आहार: शरीर र मनलाई शुद्ध राख्न सात्विक भोजन गर्ने।
के नगर्ने? (वर्जित कार्यहरू): अधिकमासमा ‘काम्य कर्म’ (स्वार्थ वा सुखका लागि गरिने कार्य) वर्जित मानिन्छ:
- विवाह, व्रतबन्ध, वा पास्नी जस्ता शुभ संस्कार।
- नयाँ घरको जग हाल्ने वा गृह प्रवेश गर्ने।
- नयाँ सवारी साधन वा बहुमूल्य सम्पत्ति खरिद गर्ने (यद्यपि आजकल यसमा केही लचकता अपनाइन्छ)।
नेपाल संवत् र ‘अनला’ (अधिकमास)
नेपालको मौलिक संवत् ‘नेपाल संवत्’ पूर्ण रूपमा चन्द्रमास (Lunar Calendar) मा आधारित छ, त्यसैले यसमा अधिकमासको व्यवस्थापन झनै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। नेपाल भाषामा अधिकमासलाई ‘अनला’ भनिन्छ। हरेक तीन वर्षमा एउटा अतिरिक्त महिना थपिने हुनाले नेपाल संवत्का १२ महिनाहरू (कछला, थिंला, प्वँहेला, सिला, चिला, चौला, बछला, तछला, दिला, गुंला, ञंला, र कौला) मा एक महिना ‘अनला’ थपिएर वर्षमा १३ महिना हुन जान्छन्। यसले गर्दा नेपाल संवत् अनुसार मनाइने म्ह पूजा र स्वन्ति (तिहार) जस्ता पर्वहरू ऋतु र मौसमसँग सधैं सन्तुलित रहन्छन्।
अधिकमास केवल अन्धविश्वास वा परम्परा मात्र होइन, यो खगोल विज्ञान र धर्मको एउटा अनौठो संगम हो। यसले हामीलाई प्रकृतिसँग जोडिन र आफ्नो व्यस्त जीवनबाट केही समय निकालेर आत्म-चिन्तन गर्न प्रेरित गर्छ।