काठमाडौँ उपत्यकाको समृद्ध नेवारी संस्कृतिमा धेरै यस्ता पर्वहरू छन् जुन बाहिरी संसारमा कम चर्चा भए पनि समुदायभित्र अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छन्। तीमध्ये एक हो नक्वाःदिसि (जसलाई नक्वादशी वा नक्वा दिशी पनि भनिन्छ)। यो पर्व विशेषगरी असार महिनाको कृष्ण पक्ष नवमी तिथिका दिन मनाइन्छ।
असारको रोपाइँको चटारो र झरीको बीचमा मनाइने यो पर्वले नेवार समुदायको धार्मिक र सामाजिक पक्षलाई जोड्ने काम गर्छ।
नाम र तिथिको महत्व
नेवारी भाषामा ‘दिसि’ शब्द ‘तिथि’ (विशेषगरी नवमी) बाट अपभ्रंश भएर बनेको हो। असार कृष्ण नवमीलाई ‘नक्वाःदिसि’ भनिन्छ। यो समय भनेको रोपाइँको मध्य समय हो, जसलाई नेवारीमा ‘सिनाज्या’ (मर्न पनि फुर्सद नहुने कामको सिजन) भनिन्छ। यस्तो व्यस्त समयमा पनि आफ्नो कुल देवता र परम्परालाई भुल्न नहुने सन्देश यस पर्वले दिन्छ।
मुख्य परम्परा र पूजा विधि
नक्वाःदिसिको दिनमा गरिने मुख्य कार्यहरू यस प्रकार छन्:
- कुल देवताको पूजा: यस दिन धेरैजसो नेवार परिवारहरूले आफ्ना ‘दिगु द्यः’ (कुल देवता) वा आगम देवताको विशेष पूजा अर्चना गर्छन्। परिवारको सुख, शान्ति र प्रगतिको लागि पितृ र देवताहरूको आशीर्वाद लिइन्छ।
- तान्त्रिक विधि: कतिपय समुदाय (विशेषगरी शाक्य र बज्राचार्यहरू) मा यो दिन गुप्ति पूजा वा तान्त्रिक विधिबाट गरिने पूजाको विशेष महत्व हुन्छ। बहाल र बहीहरूमा यस दिन विशेष जमघट हुने गर्छ।
- समय् बजि र भोज: नेवारी संस्कृतिमा भोज बिना कुनै पनि पर्व अधुरो हुन्छ। नक्वाःदिसिका दिन घरमा विशेष प्रकारको समय् बजि (चिउरा, छोइला, बारा, अदुवा, भटमास आदि) बनाइन्छ। कृषि कार्यमा लागेका मानिसहरूलाई शक्ति प्रदान गर्न पौष्टिक खानाको रूपमा यसलाई लिइन्छ।
सांस्कृतिक र कृषि सम्बन्ध
असार महिना रोगव्याधि र प्राकृतिक प्रकोपको जोखिम हुने समय पनि हो। त्यसैले नक्वाःदिसिको अवसरमा प्रकृति र अदृश्य शक्तिहरूको पूजा गरेर खेतीपातीमा कुनै बाधा नआओस् र महामारी नफैलियोस् भन्ने कामना गरिन्छ। यो पर्वले किसानहरूलाई एक दिन भए पनि कामबाट विश्राम लिई पुनर्ताजगी हुने अवसर प्रदान गर्छ।
नक्वाःदिसि केवल एउटा धार्मिक तिथि मात्र नभई यो नेवार समुदायको गुठी परम्परा र सामाजिक एकताको प्रतीक पनि हो। आधुनिक समयमा यस्ता मौलिक पर्वहरू हराउँदै गए पनि काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुरका भित्री शहरहरूमा अझै पनि यसलाई उत्तिकै श्रद्धाका साथ मनाइने गरिन्छ।