शीतलाष्टमी हिन्दू धर्ममा मनाइने एक महत्वपूर्ण पर्व हो, जसमा चेचक (शीटला) जस्ता रोगबाट बच्न शीतला माताको पूजा गरिन्छ र बासी खानेकुराको भोग लगाइन्छ, विशेषगरी ग्रीष्मकालमा हुने गर्मीजन्य प्रकोपबाट मुक्ति पाउन यो व्रत लिइन्छ, जसलाई तराईमा ‘बसौडा’ र काठमाडौं उपत्यकामा ‘बासेरा’ पनि भनिन्छ। यो पर्व चैत्र कृष्ण पक्षको अष्टमी तिथिमा पर्दछ, जहाँ एक दिनअघि तयार पारिएको बासी खाना (जस्तै रोटी, दलिया) देवीलाई अर्पण गरी प्रसादको रूपमा ग्रहण गरिन्छ र यस दिन घरमा चुलो बालिँदैन।
मुख्य विशेषताहरू:
- तिथि: चैत्र महिनाको कृष्ण पक्षको अष्टमी।
- देवता: शीतला माता (चेचककी देवी)।
- व्रतको उद्देश्य: आरोग्य, बालबच्चाको स्वास्थ्य, र गर्मीजन्य रोग (ठेउला, दादुरा, झाडापखाला आदि) बाट बच्न।
- प्रथा: अष्टमीका दिन बासी खाना (बासी रोटी, दलिया, दही) भोग लगाइन्छ र प्रसादको रूपमा खाइन्छ, यस दिन नयाँ खाना पकाएर खाइँदैन र घरमा चुलो बालिँदैन।
- अन्य नाम: तराईमा ‘बसौडा’, काठमाडौंमा ‘बासेरा’।
पूजा विधि (संक्षेपमा):
- सप्तमीको तयारी: अष्टमीको अघिल्लो दिन (सप्तमीमा) बासी खाना (बासी रोटी, दही, दलिया आदि) तयार पार्ने।
- अष्टमीको दिन: चुलो नबाली, तयार पारेको बासी खानेकुरा शीतला मातालाई चढाउने र प्रसादको रूपमा खाने।
- कथा: व्रत सफल हुन माता शीतलाको कथा सुन्नु अनिवार्य मानिन्छ।
- अन्तिम दिन: यो दिनबाट बासी खाना खाने चलन अन्त्य हुन्छ भन्ने मान्यता छ।