आद्यगुरु शंकराचार्य जयन्ती प्रत्येक वर्ष वैशाख शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइन्छ। यो दिन हिन्दू धर्मका महान दार्शनिक, वेदान्तका प्रखर व्याख्याता तथा अद्वैत वेदान्तका प्रवर्तक आदि शंकराचार्यको जन्मजयन्तीको रूपमा मनाइन्छ। उहाँले हिन्दू धर्मको संरक्षण तथा पुनर्जागरणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो।
आद्यगुरु शंकराचार्यको जीवन परिचय
शंकराचार्यको जन्म ई.स. ७८८ (संवत ८४३) मा केरलाको कालडी गाउँमा ब्राह्मण परिवारमा भएको थियो। उहाँ बाल्यकालदेखि नै अपूर्व बुद्धिमान, तीक्ष्ण स्मरणशक्ति भएका तथा आध्यात्मिक झुकाव राख्ने व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो।
सानै उमेरमा पिताको निधन भएपछि, उहाँले सनातन धर्मको गहिरो अध्ययन गर्नुभयो। ८ वर्षको उमेरमा नै गुरुकुल शिक्षा प्राप्त गरी १२ वर्षको उमेरमा संन्यास लिइ गुरु गोविन्द भगवत्पादसँग शिक्षा लिनुभयो।
शंकराचार्यका प्रमुख योगदानहरू
१. अद्वैत वेदान्तको प्रतिपादन
शंकराचार्यले हिन्दू दर्शनको अद्वैत वेदान्त सिद्धान्त प्रतिपादन गर्नुभयो, जसअनुसार “ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या” अर्थात् ब्रह्म मात्र सत्य हो, यो संसार भ्रम (मायिक) हो। उहाँका विचारअनुसार जीवात्मा (व्यक्ति) र परमात्मा (ब्रह्म) एउटै हुन्, तर अज्ञान (अविद्या)का कारण हामी त्यसलाई भिन्न रूपमा बुझ्छौँ।
२. हिन्दू धर्मको पुनर्जागरण
उहाँको समयसम्म हिन्दू धर्म अनेकौं अन्धविश्वास, रूढीवादी परम्परा र विभाजनमा फसेको थियो। शंकराचार्यले चारै दिशामा यात्रागरी सनातन धर्मको प्रचार गर्नुभयो।
३. चार मठहरूको स्थापना
हिन्दू धर्मको सुदृढीकरण गर्न उहाँले भारतका चार प्रमुख दिशामा चार मठ (पीठ) स्थापना गर्नुभयो:
• शृंगेरी मठ (दक्षिण भारत)
• द्वारका मठ (पश्चिम भारत)
• ज्योतिर्मठ (उत्तर भारत)
• गोवर्धन मठ (पूर्व भारत)
यी मठहरूले वेदान्त दर्शनको संरक्षण तथा हिन्दू धर्मको आध्यात्मिक मार्गदर्शन गर्दै आएका छन्।
४. भगवद् गीता, उपनिषद् र ब्रह्मसूत्रको भाष्य
शंकराचार्यले हिन्दू धर्मका प्रमुख ग्रन्थहरू – भगवद् गीता, उपनिषद् र ब्रह्मसूत्र को भाष्य लेखी वेदान्त दर्शनको गहिरो व्याख्या गर्नुभयो।
५. भक्ति तथा उपासना परम्पराको प्रचार
यद्यपि शंकराचार्य अद्वैत वेदान्तका प्रणेता थिए, उहाँले भक्ति मार्गलाई पनि उच्च स्थान दिनुभयो। भगवान शिव, विष्णु तथा शक्तिको उपासना गर्न प्रेरित गर्नुभयो। “भज गोविन्दम्” जस्ता स्तोत्रहरू रचेर भक्ति भावनालाई बढावा दिनुभयो।
शंकराचार्य जयन्तीको महत्त्व
• यो दिन शंकराचार्यका शिक्षाहरू स्मरण गर्दै विभिन्न मठ-मन्दिरहरूमा प्रवचन तथा धार्मिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ।
• भक्तजनहरूले वेदान्त ग्रन्थ तथा शंकराचार्यद्वारा लिखित शास्त्रहरूको अध्ययन गर्छन्।
• शंकराचार्यको योगदानलाई सम्मान गर्दै धार्मिक तथा आध्यात्मिक चेतनाको जागरण गरिन्छ।
निष्कर्ष
आद्यगुरु शंकराचार्यले हिन्दू धर्मलाई एकसूत्रमा बाँध्दै वेदान्त दर्शनलाई पुनःस्थापित गर्न महत्वपूर्ण योगदान दिनुभएको थियो। उहाँको अद्वैत सिद्धान्तले आत्मज्ञान तथा मोक्षको मार्ग देखाएको छ। शंकराचार्य जयन्ती न केवल एक उत्सव हो, बरु हिन्दू दर्शन, भक्ति र ज्ञानको गहिरो अध्ययन गर्ने पवित्र अवसर पनि हो। 🙏