बाबा गोरख र गोरखकाली को नेपाली इतिहासमा असाध्यै धेरै महत्त्व छ । पृथ्वी नारायण शाह र बाबा गोरख बिचको भेट, पृथ्वी नारायण शाहको गोडामा पर्न गएको बान्ता र बाबा गोरखले पृथ्वी नारायण शाहलाई दिएको जहाँ जहाँ टेकिन्छ त्यहाँ त्यहाँ विजय हुनु भन्ने आर्सीवाद नै नेपाल एकीकरणको एउटा असाध्य बलको ऊर्जा र सामर्थ्यको कारण पनि मानिन्छ ।बाबा मछिन्द्रनाथका अनन्य भक्त गोरखनाथ बाबा को महिमा नेपाल भारत लगायत विश्वभरि कै सनातन समुदायमा विशेष छ ।
यिनै बाबा गोरखको नामसँग आसन्न शाहवंश राजाहरूको उद्गम जिल्ला गोर्खा अनि गोरखकाली मन्दिरको नेपालको पूर्व राजपरिवारमा विशेष महत्त्व छ । स्मरण रहोस्, बाबा गोरखको इतिहासमा गोरखा दरबार र राजवंश का साथै पशुपतिको मृगस्थलीमा भएको गोरख मन्दिर र त्यहाँ बाबाले गर्नुभएको १५ वर्षको ध्यानको कुरा पनि जोडिएर आउँछ ।
गोरखा दरबार क्षेत्रमा गोरखकाली देवीको पीठ छ । यसै पीठलाई शाह वंशको कूलदेवी मानिन्छ । यसै गोरखकाली मन्दिरमा जमरा राखेर फूलपातीका दिन काठमाडौँ ल्याउने चलन सैयौं वर्ष देखि चलिआएको थियो ।
गोरखकाली पूजा:
गोरखकाली पूजा नेपालको गोरखा जिल्लामा रहेको प्रसिद्ध गोरखकाली मन्दिर मा विशेष रूपमा गरिने पूजा हो। गोरखकाली भगवतीलाई शक्ति, विजय, र रक्षा प्रदान गर्ने देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। गोरखा दरबार क्षेत्रमा अवस्थित यो मन्दिर ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ।
गोरखकाली भगवती को हुन्?
गोरखकाली देवी कालीको अवतार मानिन्छिन्। उहाँलाई महाशक्ति, पराक्रम, र विजयकी देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ।
• गोरखा राज्यका संस्थापक राजा प्रिथ्वीनारायण शाह र अन्य गोरखा राजाहरूले देवी गोरखकालीको विशेष पूजा गर्ने गर्थे।
• गोरखकालीलाई नेपालका सेनानीहरूको संरक्षक देवी मानिन्छ।
गोरखकाली पूजा कहिले मनाइन्छ?
गोरखकाली पूजा विभिन्न विशेष अवसरहरूमा गरिन्छ, तर प्रमुख रूपमा नवरात्रि (दशैं), चैत्र नवरात्रि, तथा विशेष ऐतिहासिक र सांस्कृतिक अवसरहरूमा यो पूजा गरिन्छ।
१. नवरात्रि (बडादशैं) पूजा
• आश्विन शुक्ल प्रतिपदा देखि विजयादशमी (दशैं) को मुख्य दिनसम्म गोरखकालीको विशेष पूजा गरिन्छ।
• विशेष रूपमा महाअष्टमी र नवमी का दिन बलिपूजा, हवन, र विशेष आरती गरिन्छ।
• दशैंमा गोरखा दरबार र गोरखकाली मन्दिरमा ठूलो संख्यामा भक्तजनहरूको उपस्थिति रहन्छ।
२. चैत्र नवरात्रि पूजा
• चैत्र महिनाको नवरात्रि (चैते दशैं) मा पनि गोरखकाली भगवतीको विशेष पूजा गरिन्छ।
• यो समय पनि शक्तिपीठहरूमा भक्तजनहरूको ठूलो भीड लाग्छ।
३. सैनिक तथा विशेष राजकीय पूजा
• नेपालका सेना तथा सुरक्षाकर्मीहरूले युद्ध रणनीति बनाउँदा वा विशेष अभियान अघि देवी गोरखकालीको पूजा गर्ने परम्परा छ।
• विगतमा राजा तथा गोरखा सैनिकहरूले युद्धमा जाने बेला देवीको आशीर्वाद लिने गर्थे।
४. प्रत्येक मंगलबार र शनिबार
• गोरखकालीलाई विशेष रूपमा मंगलबार र शनिबार पूजा गरिन्छ।
• यी दिनहरूमा धेरै भक्तजनहरू मन्दिरमा गई दर्शन, हवन, बलिपूजा, र आरती गर्छन्।
गोरखकाली मन्दिरको महत्त्व
• यो गोरखा दरबार परिसर भित्र अवस्थित छ, जसले नेपाल एकीकरणको इतिहाससँग जोडिएको छ।
• सेनाका उच्च अधिकारीहरू तथा राष्ट्रप्रमुखहरूले विशेष पूजा गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ।
• पर्यटन, आध्यात्मिक यात्रा, र शक्तिपीठ दर्शनको लागि प्रसिद्ध स्थल हो।
गोरखकाली पूजा कसरी गरिन्छ?
गोरखकाली पूजामा निम्न विधिहरू अपनाइन्छः
1. कलश स्थापना: देवीको आह्वान गर्दै पूजाको थालनी गरिन्छ।
2. मन्त्र जप तथा हवन: देवीको स्तुति गर्दै यज्ञ हवन गरिन्छ।
3. बलि प्रथाः परम्परागत रूपमा राँगा, खसी, कुखुरा वा नरिवलको बलि चढाउने गरिन्छ।
4. अक्षता, फूल, दीप, प्रसाद चढाउने र विशेष प्रार्थना गर्ने गरिन्छ।