नेपाल संस्कृतिको धनी देश हो, जहाँ विविध जात्रा र पर्वहरू मनाइन्छन्। विशेषगरी उपत्यकाका जात्राहरू धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्व बोकेका हुन्छन्। यस लेखमा हामी भक्तपुर महाकाली महालक्ष्मी जात्रा, टोखा चण्डेश्वरी जात्रा, साँखु जात्रा र मध्यपुर ठिमी बालकुमारी जात्राबारे चर्चा गर्नेछौं।
भक्तपुर महाकाली महालक्ष्मी जात्रा
भक्तपुरको प्रसिद्ध आठ रात नौ दिनको बिस्केट जात्रा (विस्का जात्रा) अन्तर्गत वैशाख २ गते भक्तपुर नगरपालिका वडा नं ९ अनि वडा नं १० स्थित महाकाली र महालक्ष्मीमा हुने गर्दछ। भोलाछें र महालक्ष्मी क्षेत्रबाट खटमा विराजमान देवीहरूको मूर्तिलाई नगर परिक्रमा गराउँदै परम्परागत रूपमा खट जुधाउने (ख ल्वाकेगु) र जात्रालुहरूले पूजा गर्ने यस जात्रामा स्थानीयको व्यापक सहभागिता रहन्छ।
भक्तपुरको महालक्ष्मी र महाकालीको जात्राबारे एक किबदन्ती छ। जनाइए अनुसार हिजोको दिन अर्थात नयाँ वर्षको पहिलो दिन बिस्केट जात्राको अवसरमा याछें टोलको गणेद्य (गणेश देवता)ले आफ्ना दिदीहरुलाई भोजको निम्तो घरमै नगई भोलाछेंको चौबाटोसम्म मात्र दिएर गई फर्किन्छन्। घरसम्म पनि नआइकन भाइले भोजको निम्तो दिएको कुरा नजिकैको दिदी महाकाली देबीलाई जानकारी समेत हुँदैन अरे। यो कुरा उत्ता बेखाल, महालक्ष्मीस्थाननिर बस्ने महालक्ष्मी देबीलाई भोजको कुरा थाहा थियो अरे। आजको दिन अर्थात् नयाँ वर्षको दोस्रो दिनमा बहिनी महालक्ष्मीले दिदी महाकालीलाई भाइले भोजको निम्तो गरेको छ भोज जाऔं भनी भोजको कुरा बनाएर बोलाउन जान्छन् र संगै नाच्दै भाइकोमा भोज खानको लागि दिदीबहिनी याछें पुग्छन्। तर भोज खुवाउने भाइको नाक–मुख नै देख्दैनन्।
भाइको अतोपतो नभएपछि रिसले चुर भएर दुई दिदीबहिनी फर्किन्छन् र महालक्ष्मीस्थान र भोलाछेंकोबीच बाटो (दुगुजले) भने ठाउँमा बहिनीले त्यसै झुठो कुरा गरेको र भोज खान नपाएको भनी दिदीले बहिनीमाथि रिस पोख्न पुग्छन्। त्यो रिस दिदीबहिनीको झगडामा परिणत हुन्छ। आज त्यही दिदीबहिनीको झगडालाई जात्राको प्रतीक मानेर विभिन्न बजागाजा र दाफा भजनसहित हर्षोल्लासका साथ महालक्ष्मीदेबी र महाकालीदेबीको रथ जुडाउने गर्छन्। स्थानीय हरिकृष्ण दुवाल यही मान्यताका साथ अहिलेसम्म पनि जात्रा चल्दै आएको सुनाउँछन्।
जात्राका क्रममा साह्रै रमाइलो गरी महालक्ष्मी र महाकालिको जात्रा हेर्छन् मात्रै होइन सहभागी पनि हुन्छन्।
टोखा चण्डेश्वरी जात्रा
टोखा चण्डेश्वरी जात्रा काठमाडौँ उपत्यकाको प्रख्यात जात्रामध्ये एक हो। टोखा नगरपालिकास्थित चण्डेश्वरी मन्दिरमा प्रत्येक वर्ष वैशाख महिनामा यो जात्रा आयोजना गरिन्छ। यस जात्रामा विशेषगरी चण्डेश्वरी देवीको रथयात्रा गरिन्छ।
जात्राका मुख्य पक्षहरू:
- ऐतिहासिक महत्त्व: यो जात्रा लिच्छविकालीन समयदेखि नै चल्दै आएको मानिन्छ। टोखाको रक्षा गर्ने मुख्य शक्तिको रूपमा देवी चण्डेश्वरीलाई पुजिन्छ।
- रथ यात्रा: जात्राको मुख्य आकर्षण ८ वटा खत (रथ) हरूको परिक्रमा हो। जसमा गणेश, कुमारी, चण्डेश्वरी लगायतका देवी-देवताका मूर्तिहरूलाई रथमा राखेर बाजागाजाका साथ नगर परिक्रमा गराइन्छ।
- सपन तीर्थ र स्नान: जात्राको सुरुवात अघि भक्तजनहरूले नजिकैको सपन तीर्थमा स्नान गर्ने गर्छन्। वैशाख १ गते यहाँ स्नान गर्नाले चर्मरोग निको हुने र पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ।
- सांस्कृतिक एकता: यो जात्रामा नेवा: समुदायका विभिन्न गुठीहरू र स्थानीय बासिन्दाहरूको सक्रिय सहभागिता रहन्छ। सिन्दूर जात्रा र धिमे बाजाको धुनले टोखाको वातावरण उत्सवमय बन्दछ।
मध्यपुर ठिमी बालकुमारी जात्रा
मध्यपुर ठिमी बालकुमारी जात्रा भक्तपुर जिल्लाको मध्यपुर ठिमी क्षेत्रमा मनाइने एक प्रमुख जात्रा हो। यो जात्रामा विशेषगरी बालकुमारी देवीको रथयात्रा गरिन्छ। जात्राका अवसरमा स्थानीयहरू रंगीन पोशाकमा सजिएर विभिन्न नृत्य तथा परम्परागत बाजागाजा बजाउँदै सहभागी हुन्छन्।
यस जात्राको विशेषता स्थानीय किशोरहरूद्वारा विभिन्न देवगणहरूको स्वरूप बनाई प्रदर्शन गर्नु हो। मध्यपुर थिमिमा हरेक वर्ष वैशाख २ गते बिस्केट (बिस्काः) जात्राको अवसरमा प्रसिद्ध सिन्दूर जात्रा समेत आयोजना गरिन्छ, जसमा सहभागीहरू एक-अर्कालाई सिन्दूर लगाएर पर्व मनाउँछन्।
बालकुमारी मन्दिरमा ३२ टोलका देवीदेवताका खट ल्याई धिमेबाजाको तालमा एकआपसमा सिन्दूर (अबिर) र फूल छर्केर हर्षोल्लासका साथ मनाइने यो जात्रा थिमिको मुख्य संस्कृति हो। बालकुमारी, दक्षिणबाराही, विष्णुवीर, सिद्धिकाली लगायतका देवताको खट नगर परिक्रमा गराइन्छ।