काठमाडौँ उपत्यकाको प्राचीन सहर भक्तपुरमा मनाइने बिस्का: जात्रा नेपालकै सबैभन्दा लामो र उत्साहजनक सांस्कृतिक उत्सवहरूमध्ये एक हो। ‘बिस्का:’ शब्द नेवारी भाषाको ‘बी’ (सर्प) र ‘क्या’ (मर्नु) बाट बनेको हो, जसको अर्थ “सर्प मारिएको जात्रा” भन्ने हुन्छ। यो जात्रा चैत्र मसान्तको ४ दिन अघिदेखि सुरु भई वैशाख ५ गतेसम्म कुल ९ दिन र ८ रात मनाइन्छ।
बिस्का: जात्राका प्रमुख उप-जात्राहरू
यो जात्रा केवल एउटै कार्यक्रम नभई विभिन्न धार्मिक र सांस्कृतिक अनुष्ठानहरूको समूह हो। यसभित्र पर्ने मुख्य जात्राहरू यस प्रकार छन्:
१. भैरवनाथ र भद्रकालीको रथ तान्ने जात्रा (चैत २७)
जात्राको पहिलो दिन भक्तपुरको टौमढी टोलमा रहेको ङातापोल (पाँचतल्ले मन्दिर) अगाडि भव्य भैरवनाथ र भद्रकालीको रथ तानिन्छ। काठैकाठले बनेको तीनतल्ले भैरवको रथलाई ‘थने’ (माथिल्लो) र ‘क्वने’ (तल्लो) टोलका बासिन्दाहरूले आफ्नो तर्फ तान्ने प्रतिस्पर्धा गर्छन्, जसले जनसहभागिताको उचाइ झल्काउँछ।
२. खःमे जात्रा (चैत ३०)
ब्रह्मायणी मन्दिर क्षेत्रमा हुने यो जात्रामा एउटा बलियो राँगो (खःमे) लाई टोल-टोलमा दौडाएर प्रदर्शन गरिन्छ। यसलाई दानवी शक्तिको प्रतीक मानिन्छ र पछि धार्मिक विधिपूर्वक बलि दिइन्छ।
३. ल्योसिं द्यो (लिङ्गो) उभ्याउने जात्रा (चैत मसान्त)
पुरानो वर्षको अन्तिम दिन भलिंखेलमा ५५ हात लामो काठको लिङ्गो उभ्याइन्छ। यसमा दुईवटा लामा ध्वजाहरू झुण्ड्याइएका हुन्छन्, जसलाई पौराणिक कथाका दुईवटा ‘विषालु नाग’ को प्रतीक मानिन्छ। यो लिङ्गो उभ्याउनुलाई विजयको प्रतीक मानिन्छ।
४. भक्तपुर विश्वध्वजपातन / ल्योसिं द्यो (लिङ्गो) ढाल्ने जात्रा (वैशाख १)
नयाँ वर्षको पहिलो दिन, अघिल्लो दिन उभ्याइएको लिङ्गोलाई तान्त्रिक विधिले ढालिन्छ। यो लिङ्गो ढालिएसँगै नयाँ वर्षको औपचारिक सुरुवात भएको मानिन्छ र शत्रु नास हुने जनविश्वास छ।
५. थिमि बालकुमारी जात्रा (सिन्दूर जात्रा) – सुथः सिया जात्रा (वैशाख २)
मध्यपुर ठिमी बालकुमारी जात्रा ठिमी क्षेत्रमा मनाइने एक प्रमुख जात्रा हो। यो जात्रामा विशेषगरी बालकुमारी देवीको रथयात्रा गरिन्छ। जात्राको अवसरमा प्रसिद्ध सिन्दूर जात्रा समेत आयोजना गरिन्छ, जसमा सहभागीहरू एक-अर्कालाई सिन्दूर लगाएर पर्व मनाउँछन्।
बालकुमारी मन्दिरमा ३२ टोलका देवीदेवताका खट ल्याई धिमेबाजाको तालमा एकआपसमा सिन्दूर (अबिर) र फूल छर्केर हर्षोल्लासका साथ मनाइने यो जात्रा थिमिको मुख्य संस्कृति हो। बालकुमारी, दक्षिणबाराही, विष्णुवीर, सिद्धिकाली लगायतका देवताको खट नगर परिक्रमा गराइन्छ।
६. बोडेको जिब्रो छेड्ने जात्रा (वैशाख २)
यो जात्रा विश्वभर प्रख्यात छ। भक्तपुरको बोडेमा एक साहसी व्यक्तिले १० इन्च लामो फलामको सुइरोले जिब्रो छेडाएर अर्धचन्द्राकार महादीप बोकी नगर परिक्रमा गर्छन्। यो प्राचीन कालमा दैत्यलाई भगाउन गरिएको प्रयासको सम्झना हो।
७. भक्तपुर महाकाली महालक्ष्मी जात्रा
धेरै जात्राहरुमध्ये यो प्रख्यात जात्रा हो, ख महाकाली महालक्ष्मी जात्रा अर्थात् महाकाली महालक्ष्मीको ख ल्वाकेगू (खट जुधाउने) जात्रा। यो जात्रा प्रत्येक वर्षको विस्का जात्राको क्रममा वैशाख २ गते भक्तपुर नगरपालिका वडा नं ९ अनि वडा नं १० स्थित महाकाली र महालक्ष्मीमा हुने गर्दछ। जात्राको क्रममा हजारौ मानिसहरु सहभागी हुन्छन्। जात्रा विशेष गरेर साँझ हुन्छ।
८. ब्रह्मायणी र महेश्वरी जात्रा (वैशाख ३)
वैशाख ३ गते भक्तपुरका मातृका देवीहरूको पूजा गरिन्छ। ब्रह्मायणी र महेश्वरीको खत जात्रा गर्दै स्थानीयहरूले भोज खाने र देवीको आशीर्वाद लिने गर्दछन्।
९. भक्तपुरको प्रसिद्ध छुमा गणेश जात्रा
छुमा गणेश जात्रा भक्तपुरको ऐतिहासिक बिस्का: (बिष्केट) जात्राको एक अभिन्न र उत्साहजनक कडी हो। यो जात्रा विशेष गरी वैशाख ४ गते (नयाँ वर्षको चौथो दिन) भव्य रूपमा मनाइने गरिन्छ।
खत परिक्रमा: यस दिन छुमा गणेशको आकर्षक खत (रथ) लाई भक्तपुरको चोछें टोल लगायत विभिन्न भित्री सहरका गल्ली र चोकहरूमा परिक्रमा गराइन्छ।
१०. जात्राको समापन (खातबिहु समाप्ती) (वैशाख ५)
अन्तिम दिन पुनः भैरव र भद्रकालीको रथलाई टौमढीमा ल्याएर जात्राको विधिपूर्वक समापन गरिन्छ।
बिस्का: जात्राभित्रका अष्टमातृका जात्राहरू
वास्तवमा बिस्का: जात्राको समयमा भक्तपुरका अष्टमातृका (आठ देवीहरू) को छुट्टाछुट्टै वा संयुक्त रूपमा जात्रा हुने परम्परा छ:
- ब्रह्मायणी
- महेश्वरी
- कुमारी
- वैष्णवी
- वाराही
- इन्द्रायणी
- महाकाली
- महालक्ष्मी
यी सबै देवीहरूको जात्राले भक्तपुर सहरलाई चारैतिरबाट सुरक्षा प्रदान गरिरहेको छ भन्ने धार्मिक विश्वास रहेको छ।
बिस्का: जात्रा केवल मनोरञ्जन मात्र नभई भक्तपुरको जीवन्त इतिहास र नेवा: समुदायको अटुट आस्थाको प्रतीक हो। यो जात्राले एकता, साहस र सांस्कृतिक धरोहरको संरक्षण गर्ने सन्देश दिन्छ।
